Các trò xếp khối có rèn luyện não bộ không? Góc nhìn thực tế về trò chơi tư duy không gian

•

Các trò giải đố thường được mô tả theo hai cách rất khác nhau. Một phe gọi chúng là cách vô hại để lấp vài phút. Phe kia gọi chúng là “rèn luyện não bộ”, đôi khi kèm những lời hứa mà không trò chơi di động nào có thể thành thật đưa ra. Sự thật nằm ở đâu đó ở giữa, và nó thú vị hơn cả hai phiên bản kia.

Một trò xếp khối được thiết kế tốt thực sự đòi hỏi một cái gì đó từ bạn. Nó yêu cầu bạn giữ các hình dạng trong đầu, tưởng tượng chúng có thể đặt vào đâu, cân nhắc hai hoặc ba nước đi so với nhau, và sống với hậu quả của một quyết định bạn đã đưa ra ba mươi giây trước. Đó là những thao tác nhận thức có thật — cùng loại bạn dùng khi xếp đồ vào cốp xe, sắp xếp nội thất trong một căn phòng nhỏ, hay lên kế hoạch cho một chuỗi công việc. Việc một trò chơi có làm bạn “thông minh hơn” là một tuyên bố lớn hơn nhiều so bằng chứng cho phép. Nhưng việc một trò chơi có cho tư duy không gian và khả năng lên kế hoạch của bạn một bài tập tập trung, thú vị hay không là một câu hỏi dễ trả lời hơn nhiều, và câu trả lời là có.

Bài viết này xem xét điều mà các trò xếp khối thực sự lôi kéo, tại sao các luật cụ thể của thể loại lại quan trọng, cách chúng so sánh với các trò chơi trí óc khác, và cách chơi chúng theo kiểu thực sự kích thích tinh thần thay vì làm nửa vời. Chúng ta sẽ dùng Neon Block Blast làm ví dụ cụ thể, vì bộ luật của nó là một phiên bản sạch, gọn của dạng chơi này.

Neon Block Blast gameplay

“Rèn luyện não bộ” nên — và không nên — nghĩa là gì

Việc chính xác với thuật ngữ sẽ giúp ích. “Rèn luyện não bộ” thường được dùng để gợi ý rằng việc luyện tập một trò chơi sẽ mang lại những cải thiện rộng rãi, bền dài về trí thông minh chung, trí nhớ, hoặc hiệu suất hàng ngày. Đó là một tuyên bố mạnh, và một trò giải đố giải trí thì không nên đưa ra nó. Việc chuyển giao từ một nhiệm vụ cụ thể trong trò chơi sang các năng lực thực tế không liên quan thì nổi tiếng là khó chứng minh, và không trò giải đố di động miễn phí nào là một công cụ lâm sàng hay là sự thay thế cho giấc ngủ, vận động, học tập, hay giao tiếp xã hội.

Điều mà một trò giải đố có thể thành thật mang lại thì hẹp hơn nhưng vẫn đáng giá: luyện tập có cấu trúc trong một tập kỹ năng cụ thể. Mỗi lần bạn tính xem một mảnh hình L có vừa vào một khe hở không, bạn đang thực hiện tư duy không gian. Mỗi lần bạn quyết định xóa một đường ngay bây giờ thay vì giữ nó cho một combo lớn hơn sau này, bạn đang cân nhắc chi phí ngắn hạn so với lợi ích dài hạn. Việc luyện tập lặp lại, chú tâm vào một kỹ năng là cách kỹ năng đó trở nên sắc bén hơn trong chính hoạt động đó, và nhiều người đơn giản thấy trạng thái giải quyết vấn đề tập trung đó rất thỏa mãn.

Vậy câu hỏi hữu ích không phải là “liệu nó có nâng IQ của tôi không?” Mà là “trò chơi này bắt tôi làm gì, và tôi có làm điều đó một cách chú tâm không?” Phần còn lại của bài viết trả lời nửa đầu của câu hỏi đó.

Những kỹ năng mà trò xếp khối thực sự lôi kéo

Dạng kinh điển thì đơn giản: một lưới 8×8, một khay các hình học, và một luật duy nhất để loại bỏ bất cứ thứ gì — hoàn thành một hàng hoặc cột đầy thì nó được xóa. Trong Neon Block Blast, các hình không thể xoay, không có đồng hồ tính giờ, và ván chơi kết thúc khi không mảnh nào có sẵn vừa. Bốn ràng buộc đó tạo ra một tập yêu cầu tinh thần đáng ngạc nhiên về độ phong phú.

Tư duy không gian và xoay trong đầu (dù không được xoay)

Thông thường, các trò giải đố trên lưới yêu cầu bạn xoay một mảnh trong đầu trước khi đặt nó. Ở đây, việc xoay không được phép, nghe thì như thể nó loại bỏ một kỹ năng — nhưng thực ra nó chuyển gánh nặng sang chỗ khác. Vì bạn không thể xoay một mảnh để vừa vào khe hở, bạn phải đánh giá bàn cờ theo đúng hiện trạng: có một vùng chưa chiếm nào có hình dạng khớp chính xác với mảnh này ở hướng này không? Đó là một dạng đối chiếu hình với không gian, và có thể nói là đòi hỏi hơn là chỉ quay một mảnh cho đến khi vừa. Bạn đang đọc hình học thay vì chỉnh sửa nó.

Bạn cũng bắt đầu nhìn bàn cờ theo vùng thay vì từng ô. Một cụm sáu ô trống trong hình chữ nhật 2×3 là một tài nguyên; sáu ô trống rải rác thành các ô đơn lẻ thì về cơ bản vô dụng. Học cách nhận ra sự khác biệt đó trong nháy mắt là một kỹ năng không gian, và là yếu tố lớn nhất quyết định một ván chơi kéo dài bao lâu.

Lên kế hoạch và trí nhớ làm việc

Một bàn cờ tồn tại qua các nước đi bắt bạn phải mang theo một kế hoạch. Bạn đặt một mảnh không phải vì nó vừa ngay bây giờ, mà vì nó để lại một khe mà một hình trong khay sẽ vừa ở nước sau. Điều đó có nghĩa là giữ nhiều thứ trong đầu cùng lúc: bàn cờ hiện tại, các hình có sẵn, đường chỉ còn một ô nữa là hoàn thành, và hệ quả của từng lần đặt dự kiến. Về mặt nhận thức, đó là trí nhớ làm việc cộng với lập kế hoạch tương lai, và là lý do hai người chơi có phản xạ ngang nhau lại cho ra kết quả rất khác nhau.

Ra quyết định trong ràng buộc

Mỗi lần đặt là một sự đánh đổi. Bạn lấy lần xóa một đường an toàn ngay bây giờ, hay giữ ba đường gần đầy với hy vọng một combo nhiều đường? Bạn dùng Bomb vào góc hơi tắc này, hay giữ nó cho một sự kẹt tệ hơn sau này? Không có câu trả lời đúng nào tách rời ngữ cảnh, nên bạn liên tục ước lượng rủi ro với thông tin chưa đầy đủ. Đó là một bài tập tinh thần thú vị hơn một trò giải đố có một lời giải duy nhất định sẵn.

Chú ý chọn lọc và theo dõi lỗi

Vì chỉ một lần đặt cẩu thả có thể làm bàn cờ phân mảnh không thể cứu vãn, trò chơi thưởng cho thói quen tự kiểm tra công việc của mình: quét lại lưới sau mỗi lần xóa, nhận ra một hàng gần hoàn thành đã bị chặn, bắt lấy sai lầm trước khi nó cộng dồn. Vòng lặp hành động — kiểm tra — điều chỉnh đó là một thói quen chú ý hữu ích, và là một lý do dạng chơi này cảm giác cuốn hút mà không hề hối hả.

Kiên nhẫn và kiểm soát xung động

Điều này thì dễ bỏ qua. Vì không có đồng hồ tính giờ, không có áp lực bên ngoài bắt bạn phải đi nước — nên nguồn chính của quyết định tệ là chính xung động muốn đặt nhanh mảnh rõ ràng nhất. Việc chọn dừng lại, đọc toàn bộ khay, và thử một phương án khác là một bài tập nhỏ nhưng lặp lại trong việc lấn át phản ứng dễ dàng. Chúng tôi đã viết về mặt thực tế của điều này trong hướng dẫn này của mình.

Vì sao dạng không có đồng hồ lại quan trọng cho tư duy

Áp lực thời gian thay đổi bản chất của một nhiệm vụ. Dưới một lần đếm ngược, người ta ngừng so sánh các lựa chọn và bắt đầu phản ứng; mục tiêu chuyển từ chọn tốt sang chọn nhanh. Điều đó hoàn hảo cho một trò arcade và thực sự phản tác dụng nếu điều bạn muốn là suy luận có chủ đích.

Bỏ đi đồng hồ và cùng một bàn cờ mời gọi một cách tiếp cận khác. Bạn có thể đếm các ô trống trong mỗi đường, mô phỏng trong đầu hai lần đặt, nhận ra một lần sẽ cô lập một ô đơn lẻ, rồi chọn lần kia. Không có gì phạt bạn vì mười giây thêm đó. Thực ra, trò chơi lặng lẽ thưởng cho nó, vì một lần đặt được cân nhắc gần như luôn giữ lại nhiều không gian dùng được hơn.

Có một lợi ích thứ hai: việc suy nghĩ có thể bị ngắt quãng. Neon Block Blast tự động lưu, nên bạn có thể dừng giữa lúc đang cân nhắc, đóng ứng dụng, và quay lại đúng bàn cờ đó. Điều đó làm trò chơi tương thích với những khoảng chú ý thực tế thay vì đòi hỏi một khối tập trung không bị gián đoạn. Chúng tôi đã khám phá lý do thiết kế rộng hơn trong hướng dẫn này, và góc độ thư giãn trong hướng dẫn của mình về hướng dẫn này.

Luật “không thể xoay” là một lựa chọn thiết kế, không phải một hạn chế

Đáng để dừng lại ở điểm này, vì nó là quyết định phản trực giác nhất trong trò chơi và là điểm tách biệt rõ nhất giữa một trò chơi tư duy và một trò chơi chỉ để tay phải bận rộn.

Nếu các khối có thể xoay, hầu hết các tình huống khó xử đều có thể giải bằng cách chỉnh mảnh. Điều đó thỏa mãn theo cách riêng của nó, nhưng làm giảm tầm quan trọng của việc đọc bàn cờ từ trước. Với việc xoay bị loại bỏ, các mảnh bạn nhận được là những dữ kiện không thể thương lượng. Bạn phải lên kế hoạch quanh chúng, đặt hình kém linh hoạt nhất trước, và giữ không gian trống ở những dạng có thể chứa nhiều hướng cố định khác nhau.

Điều này biến trò chơi thành một bài tập về dự báo thay vì sửa lỗi. Bạn không sửa sai sau khi chúng xảy ra; bạn sắp xếp điều kiện để các mảnh tương lai có chỗ mà đi. Đó chính là kiểu suy luận nhìn về trước, nhận biết ràng buộc làm cho dạng chơi này kích thích tinh thần thay vì chỉ đơn giản là bận rộn.

Các trò xếp khối so với các “trò chơi trí óc” khác

Các thể loại giải đố khác nhau nhấn mạnh những năng lực khác nhau. Việc chọn một trò không nên là cái nào “tốt nhất cho não bộ” mà là loại tư duy nào bạn muốn luyện trong một ngày cụ thể.

Hai điều nổi bật. Thứ nhất, xếp khối là một trong số ít dạng kết hợp tư duy không gian thực sự với áp lực thời gian bằng không. Sudoku thì cũng điềm tĩnh như vậy nhưng thuần túy mang tính ký hiệu; các trò khối rơi thì cũng mang tính không gian như vậy nhưng hiếm khi điềm tĩnh. Thứ hai, bàn cờ tồn tại nghĩa là các quyết định trước của bạn vẫn còn đó và vẫn có hệ quả — bạn không thể đặt lại suy nghĩ giữa chừng.

Sự kết hợp đó là lý do thể loại này vừa hoạt động như một lần nghỉ ngắn, vừa như một bài tập tinh thần nhỏ, có chủ đích. Không phải thể loại này rèn não còn các thể loại khác thì không; mà là chúng đòi hỏi những kiểu chú ý khác nhau.

Cách biến nó thành một bài tập tinh thần thực thụ

Chơi chú tâm và chơi theo chế độ tự lái thì cảm giác giống nhau nhưng không phải là cùng một hoạt động. Một vài thói quen tạo ra sự khác biệt:

Đọc toàn bộ khay trước khi chạm vào bàn cờ. Hãy coi mỗi nước đi là một chuỗi ngắn thay vì một lần đặt đơn lẻ. Hãy hỏi tất cả các hình có sẵn sẽ đi đâu, chứ không chỉ hình đang cầm.

Tự nhẩm lại lý do của mình. “Mảnh này vào góc để giữa vẫn thoáng” là một câu đơn giản, nhưng việc nói rõ kế hoạch bắt bạn thực sự phải có một kế hoạch. Nó cũng làm lộ ra khi bạn đang đặt một mảnh mà chẳng có lý do.

Xem lại bàn cờ sau mỗi lần xóa. Một đường được xóa sẽ thay đổi hình học của mọi thứ xung quanh. Dừng lại để quét lại giúp bạn không thực hiện một kế hoạch đã lỗi thời.

Đặt mục tiêu quá trình, không phải mục tiêu điểm số. Trong một ván, hãy quyết định rằng bạn sẽ không bao giờ để bàn cờ đầy quá nửa trước khi xóa. Ván khác, chỉ tập trung vào việc luôn đặt hình khó xử nhất trước. Mục tiêu quá trình giữ sự chú ý vào các quyết định; mục tiêu điểm số có thể kéo bạn về phía những lối tắt mạo hiểm.

Phân tích cách một ván kết thúc. Khi bàn cờ kẹt, hãy nhìn lại ba nước trước. Có thời điểm nào một lần xóa an toàn đã sẵn có mà bạn lại chờ combo không? Cuộc tự kiểm điểm ngắn đó là nơi phần lớn sự cải thiện đến từ.

Đừng làm nhiều việc cùng lúc. Một trò giải đố chơi trong lúc lơ đãng xem video là một cách thư giãn hoàn toàn ổn, nhưng không phải là một bài tập tư duy mấy. Nếu ý nghĩa là sự gắn kết tinh thần, hãy dành sự chú ý cho bàn cờ trong mỗi vài phút bạn ở đó.

Giữ các phiên chơi ngắn. Mười phút tập trung thì hữu ích hơn — và bền vững hơn — một giờ chú ý suy giảm dần. Tính năng tự động lưu của trò chơi giúp việc dừng lại dễ dàng, đó là một tính năng đáng dùng.

Một lưu ý về giới hạn

Một trò giải đố giải trí là một hoạt động để dành thời gian giải trí. Nó có thể là một cách cuốn hút để luyện tư duy không gian, lập kế hoạch, và chú ý tập trung trong chính trò chơi, và nhiều người thấy trạng thái đó thú vị và giúp họ tĩnh lại. Nó không phải là một can thiệp lâm sàng, không điều trị hay ngăn ngừa bất kỳ tình trạng nào, và không nên được trình bày như sự thay thế cho những thứ thực sự hỗ trợ sức khỏe nhận thức: ngủ đủ, vận động thể chất, học tập, và kết nối với người khác. Nó cũng không phải là một mẹo năng suất — chơi nó sẽ không làm bạn giỏi hơn trong công việc.

Ở đúng tầm đó, tuyên bố vừa thành thật vừa hấp dẫn: đây là một vấn đề nhỏ, được làm tốt, mà bạn có thể chọn suy nghĩ kỹ trong vài phút, không mất gì khi dừng lại bất cứ lúc bạn muốn.

Một điểm khởi đầu tốt

Nếu bạn muốn thử dạng chơi này, Neon Block Blast là một ví dụ sạch. Đây là một trò xếp khối giải trí miễn phí từ Shenzhen Jinjie Network Technology Co., Ltd., xây dựng trên lưới 8×8 nơi bạn kéo các khối có hình dạng vào vị trí và xóa các hàng hoặc cột đầy. Các khối không thể xoay, không có đồng hồ tính giờ, và xóa nhiều đường cùng lúc kiếm được thưởng combo. Hai vật phẩm hỗ trợ kiếm được — một Bomb xóa vùng 3×3 và một Hammer loại bỏ một khối duy nhất — cho bạn một lối thoát khỏi sự kẹt cứng.

Trò chơi có hai chế độ phù hợp với những kiểu chú ý khác nhau: một chế độ Classic vô tận, thư giãn để luyện tập không giới hạn, và một chế độ Adventure với hơn 40 màn chơi thủ công có chướng ngại vật bằng băng, gỗ và đá làm thay đổi hình học của bàn cờ. Trò chơi tự động lưu, chơi hoàn toàn ngoại tuyến không cần Wi-Fi, chạy trên Android 7.0 trở lên, và miễn phí kèm quảng cáo cộng với một lần mua tùy chọn Xóa quảng cáo. Để xem bản phân tích đầy đủ về các tính năng và mô hình chơi miễn phí, hãy xem hướng dẫn này và hướng dẫn của chúng tôi về hướng dẫn này.

Dành vài phút luyện tư duy không gian của bạn — tải Neon Block Blast miễn phí trên Google Play: **https://play.google.com/store/apps/details?id=com.jinjie.neonblast**

Neon Block Blast QR code
Quét mã QR để tải xuống

Câu hỏi thường gặp

Các trò xếp khối có thực sự rèn luyện não bộ không? Chúng cho bạn luyện tập có cấu trúc trong các kỹ năng cụ thể — tư duy không gian, lập kế hoạch, trí nhớ làm việc, và ra quyết định trong ràng buộc — ngay trong trò chơi. Những tuyên bố về cải thiện rộng rãi, bền dài cho trí thông minh chung thì không phải thứ một trò giải trí có thể thành thật đưa ra.

Trò xếp khối 8×8 dùng những kỹ năng nhận thức nào? Đối chiếu hình với không gian, lập kế hoạch tương lai, trí nhớ làm việc (giữ bàn cờ và các hình có sẵn trong đầu), đánh giá rủi ro, và tự theo dõi sau mỗi nước đi.

Vì sao trò chơi không có đồng hồ lại tốt hơn cho suy luận có chủ đích? Không có lần đếm ngược, bạn có thể so sánh nhiều lần đặt và chọn lần tốt nhất thay vì phản ứng với lựa chọn đầu tiên. Không có gì phạt bạn vì vài giây suy nghĩ thêm.

“Không thể xoay khối” có phải là thiết kế tệ không? Không — nó chuyển thử thách từ việc chỉnh mảnh sang việc đọc bàn cờ. Vì các hình đến ở một hướng cố định, bạn phải dự báo bàn cờ sẽ cần gì, điều đó làm kế hoạch trở nên có ý nghĩa hơn.

Xếp khối có tốt hơn Sudoku để rèn não không? Chúng luyện những thứ khác nhau. Sudoku nhấn mạnh suy luận logic với các con số; xếp khối nhấn mạnh tư duy không gian và quản lý không gian. Không cái nào vượt trội hơn hẳn — hãy chọn theo kiểu tư duy bạn muốn.

Tôi nên chơi bao lâu để có một bài tập tinh thần? Các phiên ngắn, tập trung thì hiệu quả. Mười phút chú tâm với một mục tiêu quá trình cụ thể có giá trị hơn một phiên dài mà lơ đãng. Trò chơi tự động lưu, nên bạn có thể dừng bất cứ lúc nào.

Neon Block Blast có phải là công cụ rèn não y tế hay lâm sàng không? Không. Nó là một trò giải đố giải trí để dành thời gian. Nó không nhằm chẩn đoán, điều trị, hay ngăn ngừa bất kỳ tình trạng nào.

Bài đọc liên quan: hướng dẫn này, hướng dẫn này và hướng dẫn này.

Đọc thêm: hướng dẫn này và hướng dẫn này.

Views: 0